یازوچی: ذ.ایشانچ

علیشیرنوایی

 میرزا بابرعلیشیر نوایی بیلن اوچره شگنمی؟

علیشیر نوایی زمانداشلری بؤلگن مورءخ،شاعروادیبلراولوغ متفکّر

حقیده  جوده کؤپ معلومات  یازیب قالدیرگنلر. بو-علحیده مساءله .

نوایی نینگ کیچیک زمانداشی، شاعر،عالم وتاریخچی ظهیرالدین

محمّد بابر،تورلی مناسبتلر بیلن اؤزی نینگ«بابرنامه»اثریده علیشیر

 نوایینی کمیده، ییگیرمه قتله تیلگه آله دی . بابرشاه فقط معلوماتگینه

بیریب قالمی،نوایی نینگ ایجادی وشخصیتی خصوصیده هم  فکر

بیلدیره دی .بابر نوایی اثرلرینینگ تیلی باره سیده شونده ی

معلومات بیره دی :

«میرعلیشیر مصنّفاتی باوجودی کیم هریده نشاء ونما تاپیبدور.

 بوتیل(اندیجان شیوه سیده) بیله دور»«بابرنامه»(60 بیت) 

 تیموری عملدارلردن بؤلگن سلطان ابو سعید  1465- ینچی

ییلده خراساننی قؤلگه کیریتگنیدن کیین، حسین بایقراگه یقین

 شخصلرگه نسبتاًکیسکین و شفقتسیزلرچه مناسبتده بؤله دی .

نوایی نینگ ایککی تاغه سی،علی غریبی ومیرسعید کابلیلرنی حسین

 بایقراگه اَیغاغچیلیک قیلگنلیک عیبی بیلن توتیب اؤلدیردی .علیشیر

نوایی ابوسعید میرزانینگ  بونده ی  ایشلرینی معقولّه مس و اوندن

تشویشله نرایدی هم.ابوسعید میرزا  قنده ی قیلیب بؤلمه سین، علیشیر

 نوایینی هراتدن سورگون(اخراج) قیلیشگه جزم قیله دی .نوایی

تحصیل آلیش بهانه سیده سمرقندگه یؤل آله دی .اولوغ شاعرایککی

ییلچه سمرقندّه علم وایجاد بیلن مشغول بؤله دی .بو واقعه نی میرزا

بابر «بابرنامه» ده شونده ی ایسله یدی :«میرعلیشیر نوایی هریدن

سمرقندغه کیلگن فرصتلراحمد حاجی بیک بیله بؤلرایدی . سلطان

حسین میرزا پادشاه بؤلغاندین سؤنگره هریگه کیلدی »(77- بیت)؛

بابر  نوایی نیمه سببدن هراتنی ترک قیلیشیگه  قیزیقیب کؤره دی .

«بیلمان،نی جریمه بیله سلطان ابوسعید میزا(علیشیر نوایینی)هریدن

 اخراج قیلدی» (133- بیت) .

بابر نینگ خبر بیریشیچه ،علیشیر نوایی عمرنینگ کتته قسمی حسین

بایقرا واونینگ اؤغیللری آره سیده دوام ایتیب کیلگن اوروش

ونزاعلرنی برطرف قیلیش بیلن اؤته دی.« بابرنامه» ده نوایی

 حسین بایقرا و بدیع الزمان آره سیده گی ضدیتگه ایچیم تاپه آلمه

 گنیدن کؤز یاشی  قیلکنیگه اشاره قیلنه دی:  

ظهیرالدین محمّد بابر

 «...ایلچیلرباردیلر و کیلدیلر.آخرعلیشیربیک هم ایلچی لیککه

 کیلدی.هر چند سعی قیلدیلر،استرابادنی اینیسیگه  بیرماککه راضی

بؤلمه دی .بیرکون علیشیر بیک بیله میرزا آره سیده صحبتی اؤتتی

کیم،میرزا نینگ تیز فهم لیغیغه وعلیشیر بیک نینگ رققت قلبیغه

دالدور» (100، 101 – بیتلر)

بابر بیلن نوایی نینگ اوچره شگنی یاکی، اوچره شمه گنی

خصوصیده قؤییراقده سؤز یوریته میز .

  ظهیرالدین محمّد بابر علیشیر نوایی نینگ حیاتی،ایجادی ومدنی 

فعالیتی  بیلن هم یقیندن ته نیش بؤلگن . بابر اولوغ شاعر اثرلری

وشعریتیگه شونده ی مناسبت بیلدیره دی :«علیشیر بیک  نظیری

 یؤق کیشی ایدی .تورکی تیل بیله تا شعر ایتوبتورلر،هیچ کیم آنچه

کؤپ وخوب ایتقان ایمس .آلتی مثنوی کتاب نظم قیلیب تور، بیشی

«خمسه» جوابیده ، ینه بیر«منطق الطیر» وزنیده «لسان الطیر»

 آتلیق، تؤرت غزلیّات دیوانی  ترتیب قیلیبتور: «غرایب الصغر»،

«نوادرالشباب»، «بدایع الوسط» ، «فواید الکبر» آتلیق . یخشی

رباعیِات هم بار. ینه  بعضی مصنفات بارکیم، بومذکوربؤلغانلرغه

باقه  پَستراق وسُستراق (؟) واقع بؤلوبتور.اول جمله دین انشاءلرینی

(«منشاءت») مولانا عبدالرحمن جامیغه تقلید قیلیب جمع قیلیب تور.

حاصل کمال ، هرکیمگه هر ایش اوچون هرخط کیم بیتیب تور

ایغیشتیریب تور. ینه«میزان الاوزان»عروض بیتیب تور ، بسیار

 مدخُلدور: ییگیرمه تؤرت رباعی وزنیده  تؤرت وزنده غلط (؟)

 قیلیب تور بُحرنینگ اوزانیده ینگلیب تور.عروضغه متوجه بؤلغان

 کیشیگه  معلوم بؤلغوسیدور. فارسی دیوان هم ترتیب قیلیب تور.

فارسی نظمده «فانی» تخلّص قیلیب تور.بعضی ابیات یمان ایمستور

ولی اکثر سُست وفُرود تور.»(233- بیت)

اؤقیب تورگنینگیزدیک، بابرعلیشیرنوایی موسیقی فنی بابیده هم

علحیده بیراثر یازگنینی خبر قیله یپدی .امّا بو کتاب بیزگچه ییتیب

 کیلمه گندیر . «ینه موسیقیده یخشی نیمه لر باغله لب تور.

ویخشی  پیشرولری باردور» (233 -بیت)  

    شونینگدیک، نوایی ایجادکاروهنرمندلرنی حمایه قیلگنینی بابر

میرزا شونده ی حکایه قیله دی . «اهل فضل واهل هنرغه علیشیر

بیکچه مُربی و مقوّی معلوم ایمس کیم،هرگز پیدا بؤلمیش بؤلغه ی.

استاد قُل محمّد وشیخ نایی و حسین عودی(؟)  کیم سازده  سرآمد

ایدیلر بیک نینگ تریبت وتقویتی بیلن مونچه ترقّی وشهرت قیلدیلر

. استاد بهزادوشاه مظفّر تصویریده بیک نینگ سعی واهتمامی بیله

 مونداق و معروف بؤلدیلر.مونچه بنای خیرکیم، اول قیلدی،کم کیشی

 مونداققه موفّق بؤلمیش بؤلغه ی» (233- بیت) بابر نوایی نینگ

 شخصی احوالی حقیده هم تؤخته لیب اؤته دی:

«اؤغیل وقیز و اهل واعیالی یؤق .عالمنی طورفرد وجریده اؤتکر

 کومت  قیلدی ، اواخر سپاهی لیقنی ترک قیلدی »(233- بیت)

 بابرنینگ ایتیشیچه،علیشیر نوایی حسین بایقرا دولتیده فعال

همکارلیک قیلیشیگه قره می،برکه لی ایشلری بدلیگه خزینه دن هیچ

قنده ی  پول ومعاش آلمه گن : «میززادین نیمه آلمس بلکه، ییلده

میزاغه مبغلر پیشکش قیلورایدی». (233- بیت)علیشیرنوایی نینگ

عالمدن کؤز یومگنی حادثه سینی «بابرنامه» ده بابر شونده ی

تصویرلیدی :

«سلطان حسین میزا استراباد چیریکیدین یانغنده

(اینیب کیلگنده) استقبالغه کیلدی.میرزا بیله کؤروشوب قؤپقونچه بیر

حالتی بؤلدی قؤپالمه دی کؤتریب ایلتدیلر. طبیب لر اصلا تشخیص

 قیله آلمه دیلر. تانگله سیغه - یؤق تنگری رحمتیغه باردی .

(نوایی دن)بیر بیت حسب حال واقع بؤلوبتور:

بودرد ایله کی اؤلرمین مرض ظاهر ایمس،

طبیب لر  بؤبلاغه   نی چاره   قیلغای لر» (233- بیت)

علیشیرنوایی تورلی طبقه آدملر آره سیده، جمله دن صوفیلر

 دوره سیده هم یوکسک قدر ومرتبه گه ایگه بؤلگن :

«ینه کمال الدین گذرگاهیی ایدی.علیشیربیک قاشیده متصوّفلر

ییغیلیب، وجدو سماع قیلورلرایکن دور» (238- بیت)

حسین بایقرا امیرلریدن مجدّالدین بیلن نوایی اؤرته سیده مناسبتلر

یخشی بؤلمه گن . بابر نینگ تاءکید قیلیشیچه،عملدار مجدّالدین

اؤزهم طباقلری بیلن  تیل بیریکتیریب نوایی گه نسبتا دایما

 قره مه - قرشی توریب کیلگن . بو وضعیت،البتته کی، نوایی

دوستلریگه خوش یاقمه گن « (مجدّالدین)ولی علیشیربیک باشلیق

جمع بیکلرواهل منصب بیله ضدّانهمعاش قیلدی،بوجهتدین برچه

انینگ بیله یامان بؤلدیلر» (239- بیت)بابر نینگ قید قیلیشیچه،

نوایی بیلن شاعر بنّاییاؤرته سیده گی مناسبتلر سَلقی- ترنگ یعنی

مطایبه اره لش تارتیشولردن عباره ت بؤلگن.«بابرنامه» ده حکایه

 قیلینیشیچه، بنّایی موسیقی علمیدن بیخبربؤلگن ایکن: «بورونلر

موسیقیدن بیخبرایکندور،بوجهتدین علیشیربیک(بنّایی نی) طعن

قیلورایکندور،بیر ییل میرزا مروغه قیشله ی بارغانده –علیشیربیک

هم باردور. بنّایی هراتده قالور. اول قیش موسیقی مشق قیلور،یازگه

 چه آنچه بؤلورکیم ، ایشلر باغله غیلر(کوی بسته لر) یاز میرزاهری

 کیلگنده  صوت ونقش اؤتکرور.علیشیر بیک تعجب قیلیب تحسین

قیلور. موسیقیده  طور ایشلرباغله بتور، اول جمله دین بیر نقشی بار،

نُه رنگغه موسوم .بو تؤقیزرنگ نینگ توگه نیش ونقش نینگ مَیلاسی

 راستته دور.(بنّایی)علیشیر بیککه خیلی معترض ایکندور.بوجهتدین

(نوایی) خیلی جفا لر تاردی.آخر توره آلمه ی عراق وآذربایجانغه

یعقوب بیک قاشیغه باردی . یقوب بیک قاشیده یامان ایمس ایدی .

حریف مجلس بؤلیب ایدی.یعقوب بیکاؤلگندین سؤنگ اول ولایتلرده

تورمی، هریگه کیلدی .هنوز (بنّایی نینگ) ظرافت وتعروضی

بارایدی . اول جمله دین بیری بودورکیم  بیرکون شطرنج مجلسیده

 علیشیر بیک ایاغینی اوزه تور .بنّایی نینگ (آرقه سیگه) تیگر،

علیشیر بیک مطایبه بیله دیر کی،«عجب بلایست در هری اگرپای

دراز میکنی به (پشت) شاعر میرسد» بنایی دیرکیم، «اگر جمع

میکنی هم به (پشت) شاعر میرسد» آخربو ظرافتلردین ینه هریدین

سمرقند عزیمتی قیلدی .(242- بیت)علیشیرنوایی نینگ

ایش- یومیشلری بیراونیکیگه اؤخشه مس ایکن:

«علیشیربیک قَلین نیمه لراختراع قیلیب ایدی ویخشی نیمه لراختراع

قیلیب ایدی، هرکیشی کیم،هرایشته بیرنیمه پیدا قیلدی اول نیمه نینگ

 رواج ورونقی اوچون «علیشیری» دیر ایدی . بعضی ظرافت بیله

علیشیر بیککه اِسناد قیلؤرلر ایدی .نیچوک کیم علیشیربیک

قولاغی آغریغیده یاغلیق(رومال) باغله غان اوچون خاتینلر کؤک

 یاغلیقنی قییق باغله غاننی «نازی علیشیری» آت

قؤیدیلر. بوجمله دین بنّایی هریدن کیلوروقت ایشَگی اوچون

 پالان دوزغه غیرمکرار(بیراونیکیگه اؤخشه مس) پالانی

بویرور، آتینی«علیشیری» دیر. «پالان علیشیری» مشهور بؤلدی .

  (242- بیت)

 بابرسمرقندنی آلگنده ینه نواینی ایسله یدی .«بوایککینچی

 نوبت سمرقندنی آلغانده علیشیربیک تریک ایدی. بیرنوبت منگه

کتابت هم کیلیب ایدی.مین هم بیرکتابت ییباریب ایدیمآرقه سیده

تورکیبیت ایتیب،  بیتیب یباریب ایدیم . جواب

کیلگونچه تفرقه وغوغا بؤلدی »(142- بیت)